– Trong nhiều gia đình, câu hỏi “Con yêu bố hay mẹ hơn?” thường được thốt ra với tâm thế đùa vui hoặc tò mò. Tuy nhiên, ẩn sau sự tưởng như vô hại ấy là những tác động tâm lý phức tạp, có thể để lại hệ quả lâu dài cho trẻ nhỏ nếu người lớn không nhận thức đầy đủ.
Câu hỏi xuất phát từ nhu cầu của người lớn, không phải của trẻ
Ở góc nhìn bề ngoài, “con yêu bố hay mẹ hơn?” chỉ là một câu hỏi ngắn gọn, mang tính dò hỏi tình cảm. Nhưng thực chất, đây không phải là câu hỏi phục vụ sự phát triển của trẻ, mà phản ánh nhu cầu cảm xúc của người lớn. Người hỏi thường mong nhận được một lời khẳng định về vị trí của mình trong lòng con: được yêu nhiều hơn, được ưu tiên hơn, hoặc ít nhất không bị “xếp sau” người còn lại.
Trẻ em, đặc biệt ở độ tuổi mầm non và tiểu học, chưa có khả năng phân tích mối quan hệ tình cảm theo kiểu so sánh nhị phân. Với trẻ, tình yêu dành cho cha và mẹ là hai mối gắn bó song song, không loại trừ lẫn nhau. Khi bị buộc phải lựa chọn, trẻ rơi vào tình thế khó xử: trả lời thế nào cũng có nguy cơ làm tổn thương một người mà mình yêu thương.
Trong nhiều trường hợp, câu hỏi còn được “nâng cấp” thành những tình huống giả định mang tính kịch tính như “nếu bố và mẹ cùng gặp nguy hiểm, con sẽ cứu ai trước?”. Những giả định này vượt quá khả năng xử lý cảm xúc của trẻ, biến tình yêu thành một phép thử, trong khi trẻ hoàn toàn không có nhu cầu phải chứng minh điều đó.
Câu hỏi buộc trẻ phải lựa chọn giữa bố và mẹ có thể tạo ra căng thẳng tâm lý mà người lớn không dễ nhận ra.
Tác động tiêu cực đến cảm giác an toàn và nhận thức cảm xúc
Một trong những hệ quả rõ rệt nhất của dạng câu hỏi này là làm suy giảm cảm giác an toàn trong tâm lý trẻ. Gia đình vốn là nơi trẻ cảm thấy được yêu thương vô điều kiện. Khi người lớn đặt ra những câu hỏi buộc trẻ phải “chọn phe”, thông điệp ngầm được gửi đi là: tình yêu có điều kiện, và có thể bị đánh giá, so đo.
Trẻ có thể trả lời theo bản năng để làm hài lòng người hỏi, chứ không phản ánh cảm xúc thật. Lần đầu có thể chỉ là sự lúng túng, nhưng nếu tình huống lặp lại, trẻ sẽ hình thành thói quen che giấu cảm xúc thật để tránh rắc rối. Từ đó, trẻ dần học cách ưu tiên phản ứng của người khác hơn là cảm nhận của chính mình.
Lâu dài, điều này làm méo mó nhận thức về cảm xúc và các mối quan hệ thân mật. Trẻ có thể hiểu sai rằng tình yêu là một cuộc cạnh tranh, rằng để giữ được sự chấp nhận, cần phải hy sinh sự chân thật. Khi lớn lên, những đứa trẻ này dễ gặp khó khăn trong việc bộc lộ cảm xúc, thiết lập ranh giới lành mạnh, hoặc duy trì các mối quan hệ bình đẳng.
Nguy cơ gây mâu thuẫn gia đình và rạn nứt quan hệ cha mẹ – con cái
Không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân trẻ, những câu hỏi so sánh tình cảm còn tiềm ẩn nguy cơ làm gia tăng mâu thuẫn trong gia đình. Khi câu trả lời của trẻ không đúng với kỳ vọng, người lớn có thể cảm thấy bị tổn thương, ghen tị hoặc thất vọng. Những cảm xúc này, nếu không được kiểm soát, dễ dẫn đến phản ứng tiêu cực như trách móc, giận dỗi hoặc gán cho trẻ những nhãn mác không phù hợp.
Về phía trẻ, việc chứng kiến người lớn buồn bã hoặc căng thẳng vì câu trả lời của mình có thể tạo ra cảm giác tội lỗi. Trẻ không chỉ lo lắng cho mối quan hệ với người bị “chọn sau”, mà còn sợ rằng bất kỳ biểu hiện cảm xúc nào cũng có thể trở thành nguyên nhân gây xung đột. Hệ quả là trẻ chọn cách im lặng, thu mình, hạn chế chia sẻ suy nghĩ và sở thích cá nhân.
Trong bối cảnh gia đình có mâu thuẫn sẵn, những câu hỏi kiểu “con thích ai hơn” càng trở nên nguy hiểm. Chúng vô tình kéo trẻ vào thế đối đầu của người lớn, biến trẻ thành “trọng tài” cho những vấn đề vượt quá khả năng và vai trò của mình. Điều này không chỉ gây áp lực tâm lý nặng nề mà còn làm suy yếu mối liên kết tự nhiên giữa cha mẹ và con cái.
Khi cảm xúc của trẻ được tôn trọng, gia đình trở thành nơi an toàn để trẻ bộc lộ suy nghĩ thật.
Kết bài: Thay đổi cách hỏi để bảo vệ thế giới cảm xúc của trẻ
Trẻ em không cần phải chứng minh tình yêu của mình thông qua những lựa chọn loại trừ. Điều trẻ cần là sự công nhận rằng cảm xúc của mình được tôn trọng và an toàn. Thay vì hỏi “con yêu bố hay mẹ hơn?”, người lớn có thể chuyển sang những câu hỏi mở, tích cực hơn như “con thích làm gì cùng bố?”, “điều gì ở mẹ khiến con thấy vui?”. Những câu hỏi này giúp trẻ diễn đạt cảm xúc mà không phải đối mặt với áp lực so sánh.
Việc xây dựng một môi trường gia đình lành mạnh không nằm ở việc ai được yêu nhiều hơn, mà ở cách người lớn thể hiện sự tôn trọng lẫn nhau và tôn trọng thế giới nội tâm của trẻ. Khi trẻ cảm nhận được rằng tình yêu không cần phải cân đo, các mối quan hệ gia đình mới có thể phát triển bền vững và an toàn.